Yanık Durumlarında Yapılması ve Yapılmaması Gerekenler

Yanık Durumlarında Yapılması ve Yapılmaması Gerekenler

Yanıklar; sıcak su, buhar, ateş, sıcak yüzeyler, kimyasal maddeler, elektrik ve güneş gibi farklı nedenlerle oluşabilir. Küçük ve yüzeysel yanıklar çoğu zaman doğru ilk yardım uygulamalarıyla kontrol altına alınabilir. Ancak derin, geniş veya özel bölgeleri etkileyen yanıklarda hızlı şekilde tıbbi yardım almak gerekir.

Yanık sırasında yapılan doğru müdahale, ağrının azalmasına, doku hasarının sınırlanmasına ve enfeksiyon riskinin düşmesine yardımcı olabilir. Buna karşılık diş macunu, yoğurt, yağ veya buz gibi yaygın olarak bilinen bazı uygulamalar yanığı daha kötü hale getirebilir.

Yanık Dereceleri Nelerdir?

Yanığın ciddiyeti, derinin hangi katmanlarını etkilediğine göre değerlendirilir. Yanık derecesini doğru belirlemek her zaman kolay olmayabileceğinden, şüpheli durumlarda sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Yanık Durumunda İlk Olarak Ne Yapılmalı?

1. Yanığa neden olan etkeni ortadan kaldırın

Öncelikle kişi alev, sıcak yüzey, buhar veya elektrik kaynağından güvenli bir şekilde uzaklaştırılmalıdır. Alev alan giysiler için kişi koşmamalıdır. Mümkünse kişi yere yatırılmalı, yuvarlanarak alevlerin sönmesi sağlanmalı ve üzerine kalın bir örtü örtülmelidir. Örtünün sentetik ve kolay tutuşan bir malzemeden olmamasına dikkat edilmelidir.

Elektrik yanıklarında, elektrik kaynağı kesilmeden kişiye dokunulmamalıdır. Elektrik çarpması sonrasında ciltte küçük bir iz görülse bile iç organlarda hasar veya kalp ritmi bozukluğu oluşabileceğinden acil tıbbi değerlendirme gerekir.

2. Yanık bölgesini serin akan suyla soğutun

Yüzeysel yanıklarda yanık bölgesi yaklaşık 20 dakika boyunca serin, temiz ve akan suyun altında tutulabilir. Su çok soğuk veya buzlu olmamalıdır. Akan su yoksa temiz, serin ve ıslak bir bez kısa süreli olarak kullanılabilir.

Soğutma işlemi, yanığın oluşmasından sonra mümkün olduğunca erken yapılmalıdır. Ancak geniş yanıklarda veya bebek, çocuk, yaşlı ve dolaşım problemi bulunan kişilerde vücudun genel olarak soğumasına izin verilmemelidir. Kişi titremeye başlarsa soğutma durdurulmalı ve tıbbi yardım alınmalıdır.

3. Sıkı eşyaları dikkatlice çıkarın

Şişlik oluşmadan önce yüzük, saat, bilezik, kemer ve dar giysiler çıkarılmalıdır. Ancak cilde yapışmış giysiler kesinlikle çekilmemelidir. Yapışan kumaş, sağlık personeli tarafından çıkarılmalıdır.

4. Yanığı temiz ve gevşek bir örtüyle kapatın

Soğutma işleminden sonra yanık bölgesi steril bir örtüyle veya temiz, tüy bırakmayan bir bezle gevşekçe kapatılabilir. Bu uygulama yaranın kirlenmesini ve sürtünmesini önlemeye yardımcı olur. Yanığın üzerine doğrudan yapışan pamuk, peçete veya tüylü kumaşlar kullanılmamalıdır.

5. Kişinin genel durumunu izleyin

Geniş yanıklarda sıvı kaybı ve şok riski bulunabilir. Kişi soluk, soğuk terli, sersemlemiş, çok halsiz veya bilinç bulanıklığı yaşıyorsa acil yardım çağrılmalıdır. Kişiye sağlık ekipleri önermedikçe yiyecek veya içecek verilmemelidir; özellikle ameliyat gerekebilecek durumlarda bu önemlidir.

Yanıkta Yapılmaması Gerekenler

• Buz veya buzlu su kullanmayın: Aşırı soğuk, kan dolaşımını bozarak doku hasarını artırabilir.
• Diş macunu, yoğurt, salça, yağ, tereyağı veya krem sürmeyin: Bu maddeler cildi tahriş edebilir, ısıyı hapsedebilir ve sağlık personelinin yarayı değerlendirmesini zorlaştırabilir.
• Su toplamış kabarcıkları patlatmayın: Kabarcıkların açılması enfeksiyon riskini artırabilir.
• Cilde yapışmış giysileri çekmeyin: Derinin daha fazla zarar görmesine neden olabilir.
• Yanığı ovalamayın veya sertçe silmeyin: Hasarlı dokuyu tahriş edebilir ve enfeksiyon riskini artırabilir.
• Yanık üzerine pamuk veya yapışkan bant koymayın: Lifler yaraya yapışabilir; bant çıkarılırken doku zarar görebilir.
• Geniş yanıklarda uzun süre yalnızca evde müdahale etmeyin: Yanık küçük görünse bile sıvı kaybı, solunum problemi veya derin doku hasarı gelişebilir.
• Yanık bölgesine gelişigüzel ilaç uygulamayın: Özellikle açık yaralarda doktor önerisi olmadan antibiyotikli veya kortizonlu ürünler kullanılmamalıdır.

Hangi Yanıklarda Acil Tıbbi Yardım Alınmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalı veya en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:

• Yanık yüz, göz, ağız, boyun, el, ayak, eklem çevresi veya genital bölgedeyse
• Yanık göğüs kafesini veya vücudu çevreleyen geniş bir alanı etkiliyorsa
• Yanık derin görünüyorsa, cilt beyazlaşmış, kahverengileşmiş veya kömürleşmişse
• Geniş su toplaması veya açık yara oluşmuşsa
• Yanık elektrik çarpması, yıldırım, kimyasal madde veya patlama sonucunda meydana geldiyse
• Duman soluma, nefes darlığı, öksürük, ses kısıklığı veya yüzde is oluşmuşsa
• Yanık bir bebekte, çocukta, yaşlıda veya kronik hastalığı bulunan kişide ortaya çıktıysa
• Yanık bölgesinde uyuşma, his kaybı veya olağandışı derecede az ağrı varsa
• Kişide bayılma, bilinç bulanıklığı, soğuk terleme veya hızlı nefes alma gibi şok belirtileri varsa

Kimyasal Yanıklarda Ne Yapılmalı?

Kimyasal maddeyle oluşan yanıklarda önce kişiyi ve müdahale eden kişiyi korumak gerekir. Eldiven gibi uygun koruyucu ekipman yoksa kimyasala çıplak elle dokunulmamalıdır. Kuru kimyasal madde cilt üzerindeyse, yaymadan ve güvenliği riske atmadan yüzeyden uzaklaştırılmalıdır.

Ardından etkilenen bölge, uygun koşullarda bol miktarda akan suyla uzun süre durulanmalıdır. Kimyasalın üzerine başka bir madde dökerek nötrleştirmeye çalışmak tehlikeli reaksiyonlara yol açabilir. Kimyasal maddenin ambalajı veya adı sağlık ekiplerine gösterilmeli ve acil tıbbi yardım alınmalıdır.

Güneş Yanığında Doğru Yaklaşım

Güneş yanığında kişi güneşten uzaklaştırılmalı ve cilt serinletilmelidir. Serin duş, temiz ve nemli bezler, bol sıvı tüketimi ve uygun nemlendiriciler rahatlama sağlayabilir. Su toplayan bölgeler patlatılmamalı, soyulan deri çekilmemelidir.

Yaygın su toplaması, yüksek ateş, bulantı, baş dönmesi, şiddetli ağrı veya çocuklarda belirgin halsizlik varsa sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Güneş yanığı iyileşene kadar güneşe doğrudan maruz kalmaktan kaçınılmalıdır.

Yanık Sonrası Bakım Nasıl Yapılır?

Yanık bölgesi temiz tutulmalı ve doktorun önerdiği pansuman düzenine uyulmalıdır. Kızarıklığın giderek yayılması, artan ağrı, kötü kokulu akıntı, irin, ateş veya çevre dokuda belirgin şişlik enfeksiyon belirtisi olabilir. Bu belirtiler görüldüğünde sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

İyileşme döneminde kabarcıklar ve kabuklar koparılmamalıdır. Güneşe maruz kalan iyileşmiş ciltte renk değişikliği ve iz oluşma riski artabileceği için sağlık profesyonelinin önerdiği güneş koruyucu ve bakım ürünleri kullanılmalıdır.

Yanıkları Önlemek İçin Alınabilecek Önlemler

• Sıcak içecekleri küçük çocukların ulaşamayacağı yerlerde tutun.
• Tencere ve tava saplarını ocağın arka tarafına doğru çevirin.
• Banyo suyunun sıcaklığını çocukları banyoya sokmadan önce kontrol edin.
• Ütü, fırın, soba ve ısıtıcıları gözetimsiz bırakmayın.
• Elektrik kablolarını, prizleri ve uzatma kablolarını düzenli olarak kontrol edin.
• Kimyasal temizlik ürünlerini orijinal ambalajlarında ve kilitli dolaplarda saklayın.
• Evde çalışan duman dedektörlerinin pilini ve işlevini düzenli olarak kontrol edin.
• Çocukları mutfakta, mangal çevresinde ve açık ateş yakınında yalnız bırakmayın.

Sonuç

Yanık durumlarında en önemli ilk adımlar, yanık kaynağından uzaklaşmak, yüzeysel yanığı serin akan suyla soğutmak, kabarcıkları patlatmamak ve bölgeyi temiz bir örtüyle korumaktır. Buz, diş macunu, yoğurt ve yağ gibi maddeler kullanılmamalıdır. Yanık geniş, derin veya yüz, el, eklem, genital bölge ve solunum yolları gibi özel alanlardaysa zaman kaybetmeden tıbbi yardım alınmalıdır.

Bu bilgiler temel ilk yardım amaçlıdır ve doktor muayenesinin yerine geçmez. Yanığın ciddiyeti konusunda emin olunamayan her durumda profesyonel sağlık desteği almak en güvenli yaklaşımdır.